در نظام تجاری ایران، سفته (فته‌طلب) یکی از رایج‌ترین ابزارهای تضمین تعهدات است. بسیاری از اشخاص هنگام عقد قراردادهای کاری، تجاری یا اجاره، برای اطمینان از انجام تعهدات، سفته‌ای با مبلغی بالاتر از قرارداد (مثلاً دو یا سه برابر مبلغ واقعی) صادر می‌کنند. این کار که در عرف به «ضمانت حسن انجام کار» یا «ضمانت پرداخت» معروف است، اگر بدون آگاهی از ظرافت‌های حقوقی انجام شود، می‌تواند فرد را در معرض خسارات جبران‌ناپذیری قرار دهد.
آیا نوشتن مبلغ بالاتر از سقف تعهد، قانونی است؟
در ظاهر، آزادی اراده طرفین در قراردادها حکم می‌کند که هر شخصی می‌تواند تعهداتی را بپذیرد. اما از منظر حقوقی، سفته یک سند تجاری «مستقل» است. یعنی وقتی سفته‌ای صادر می‌شود و به دست دارنده می‌رسد، دارنده می‌تواند فارغ از قرارداد اصلی، مبلغ مندرج در سفته را از صادرکننده مطالبه کند.
بنابراین، نوشتن مبلغ بالاتر از سقف تعهد، از نظر قانونی «ممنوع» نیست، اما «بسیار خطرناک» است.
خطرات اصلی این اقدام
- اصل استقلال امضاها (انتزاع سند): سفته یک سند تجاری است. اگر شما در قرارداد نوشته باشید که سفته «بابت تضمین» است، اما در سفته مبلغ را مثلاً ۵۰۰ میلیون تومان قید کنید (در حالی که تعهد اصلی ۲۰۰ میلیون تومان است)، دارنده سفته در صورت اختلاف، می‌تواند برای کل ۵۰۰ میلیون تومان علیه شما اقدام قانونی (اجراییه ثبت یا دادگاه) انجام دهد.
- بار اثبات دشوار: اگر کارفرما یا طرف مقابل شما سفته را به اجرا بگذارد، این «شما» هستید که باید اثبات کنید این سفته صرفاً بابت تضمین بوده و مبلغ آن صوری و بالاتر از قرارداد است. اثبات این موضوع در دادگاه پیچیده است و در بسیاری از موارد به دلیل عدم درج قیدهای دقیق در سفته، دادگاه رأی به محکومیت صادرکننده برای تمام مبلغ سفته می‌دهد.
- سوءاستفاده‌های احتمالی: دارنده سفته می‌تواند با انتقال سفته به شخص ثالث (پشت‌نویسی)، شما را در وضعیتی قرار دهد که حتی به قرارداد اصلی هم نتوانید استناد کنید (چون شخص ثالث از توافقات بین شما و طرف اول قرارداد بی‌خبر است).
راهکارهای حفاظتی برای صادرکننده (صاحب سفته)
اگر مجبور به صدور سفته شدید، حتماً نکات زیر را رعایت کنید تا از خطرات مبلغ مازاد در امان بمانید:
- ذکر مشخصات در قرارداد: در قرارداد اصلی یا صورت‌جلسه‌ای که سفته را تحویل می‌دهید، حتماً شماره سریال سفته، تاریخ و مبلغ آن را قید کنید و بنویسید: «این سفته صرفاً بابت حسن انجام تعهدات در قرارداد شماره … مورخ … بوده و دارنده حق واگذاری آن را ندارد.»
- قید “بابت تضمین” در سفته: روی خودِ سفته (معمولاً در حاشیه) بنویسید: «این سفته بابت حسن انجام کار/تعهد در قرارداد مورخ … صادر شده است.» اگرچه برخی قضات در مورد اعتبار این عبارت اختلاف نظر دارند، اما حداقل نشان‌دهنده قصد طرفین است.
- اخذ رسید: هنگام تحویل سفته، رسید کتبی شامل شماره سریال و دلیل صدور آن را از گیرنده دریافت کنید و از او بخواهید ذیل آن را امضا کند.
- سقف مبلغ واقعی: بهترین راه این است که مبلغ سفته دقیقاً معادل با سقفِ خساراتِ احتمالی و تعهد مالی باشد و از صدور سفته‌های «سفید امضا» یا «مبلغ غیرواقعی» به شدت پرهیز کنید.
نتیجه‌گیری
نوشتن مبلغ سفته بالاتر از تعهد واقعی، نوعی «اعتماد بی‌جا» به طرف مقابل است. در دنیای حقوقی، قراردادها فقط بر اساس آنچه «نوشته شده» اجرا می‌شوند، نه آنچه «در ذهن داشتید». اگر قصد دارید سفته‌ای صادر کنید که مبلغ آن بالاتر از تعهدات جاری شماست، حتماً پیش از امضا با یک وکیل مشورت کنید تا راهکارهای پیشگیرانه (مانند صورت‌جلسه دقیقِ تحویل سفته) را برای شما تنظیم کند.
دیدگاهتان را بنویسید