در دنیای امروز، بانکداری الکترونیک به بخش جدانشدنی از زندگی روزمره تبدیل شده است. استفاده گسترده از کارتهای بانکی، اینترنت بانک، موبایل بانک و ابزارهای پرداخت آنلاین، مزایای بیشماری برای مردم فراهم کرده است. با این حال، همین فرصتها بستر مناسبی برای سوءاستفاده و ارتکاب جرایم مالی نیز ایجاد کرده است. یکی از جرایم رایج در این حوزه، برداشت غیرمجاز از حساب بانکی است.
این پدیده میتواند به شکلهای مختلف رخ دهد:
- سرقت فیزیکی کارت بانکی و رمز آن
- کپی کردن اطلاعات کارت (اسکیمر)
- حملات سایبری و فیشینگ
- سوءاستفاده کارمند یا نزدیکان صاحب حساب
سؤال اساسی این است که در چنین شرایطی آیا برداشت غیرمجاز از حساب بانکی قابل شکایت است؟ پاسخ کوتاه، بله است. اما برای درک کامل این موضوع باید جنبههای مختلف حقوقی و کیفری آن بررسی شود.
برداشت غیرمجاز از حساب بانکی؛ تعریف و ماهیت حقوقی
برداشت غیرمجاز به معنای انتقال وجه از حساب بانکی شخص بدون اجازه و رضایت او است. این عمل میتواند به صورت مستقیم (مثل استفاده بدون اجازه از کارت بانکی) یا غیرمستقیم (مثل دسترسی غیرقانونی به اطلاعات کارت و انتقال وجه از طریق اینترنت) انجام شود.
از نظر حقوقی، برداشت غیرمجاز میتواند تحت عناوین مختلف قرار گیرد:
- سرقت (اگر کارت یا اطلاعات حساب به صورت غیرقانونی ربوده شود)
- خیانت در امانت (اگر کارت یا رمز در اختیار فردی به امانت باشد و او سوءاستفاده کند)
- کلاهبرداری رایانهای (اگر با استفاده از روشهای فیشینگ یا دستکاری سامانههای بانکی برداشت انجام شود)
- جرائم دسترسی غیرمجاز به دادهها و برداشت غیرمجاز طبق قانون جرائم رایانهای
بنابراین، رفتار واحد «برداشت غیرمجاز» میتواند حسب شرایط، مشمول مواد مختلف قانونی شود.
مبانی قانونی شکایت از برداشت غیرمجاز
در قوانین ایران، چند ماده قانونی به طور مستقیم یا غیرمستقیم به موضوع برداشت غیرمجاز پرداخته است:
۱. قانون جرائم رایانهای (مصوب ۱۳۸۸)
ماده ۱۲ (ماده ۷۴۰ قانون مجازات اسلامی): ربایش دادههای متعلق به دیگری جرم است و مجازات دارد.
ماده ۱۳ (ماده ۷۴۱): اگر کسی با دستکاری یا ایجاد دادهها، وجه یا مال تحصیل کند، مرتکب کلاهبرداری رایانهای شده است.
ماده ۱ (ماده ۷۲۹): دسترسی غیرمجاز به سامانههای رایانهای و مخابراتی جرم است.
۲. قانون مجازات اسلامی (کتاب پنجم تعزیرات)
ماده ۶۷۴: اگر کسی مالی به امانت بگیرد و آن را به ضرر صاحبش استعمال یا تصاحب کند، مرتکب خیانت در امانت است.
ماده ۶۶۱ و ۶۶۲: درباره سرقت و شروع به سرقت.
۳. مقررات بانکی
بانکها طبق مقررات موظف به جبران خسارت مشتریان در صورت برداشتهای غیرمجاز هستند، مگر اینکه ثابت شود مشتری سهلانگاری کرده است (مثلاً رمز خود را افشا کرده یا کارت را در اختیار دیگری قرار داده).
شرایط تحقق جرم برداشت غیرمجاز
برای اینکه برداشت غیرمجاز قابل شکایت و پیگیری کیفری باشد، وجود سه شرط ضروری است:
۱. رفتار مجرمانه: باید واقعاً وجهی بدون اجازه صاحب حساب برداشت شده باشد.
۲. سوءنیت عام: مرتکب باید آگاهانه و عامدانه اقدام به برداشت کرده باشد.
۳. ضرر صاحب حساب: باید خسارتی به دارنده حساب وارد شده باشد، هرچند در نهایت بانک یا مرتکب ملزم به جبران شود.
مرجع صالح برای شکایت
برداشت غیرمجاز از حساب بانکی یک جرم کیفری است. بنابراین شاکی باید به دادسرا مراجعه و شکایت خود را مطرح کند. در صورتی که برداشت از طریق فضای مجازی یا سامانههای اینترنتی صورت گرفته باشد، دادسرای ویژه جرائم رایانهای و پلیس فتا مرجع رسیدگی هستند.
مراحل شکایت معمولاً به این صورت است:
۱. مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و ثبت شکواییه
- ارجاع پرونده به دادسرا
- بررسی موضوع توسط پلیس فتا یا ضابطین قضایی
- احضار و تحقیق از متهم
- صدور قرار مجرمیت و کیفرخواست
- رسیدگی در دادگاه کیفری
مجازات برداشت غیرمجاز از حساب بانکی
نوع مجازات بستگی به نحوه ارتکاب دارد:
- اگر جرم به صورت کلاهبرداری رایانهای باشد: حبس از ۱ تا ۵ سال + جزای نقدی + رد مال
- اگر جرم خیانت در امانت باشد: حبس از ۶ ماه تا ۳ سال
- اگر جرم سرقت باشد: بسته به نوع سرقت، حبس و شلاق در نظر گرفته میشود
- اگر صرفاً دسترسی غیرمجاز به حساب باشد (بدون برداشت): حبس از ۹۱ روز تا ۱ سال
در تمام حالتها، دادگاه موظف است وجه برداشتشده را به حساب صاحب اصلی بازگرداند.
نقش بانکها در جبران خسارت
بانکها مسئول امنیت سامانههای پرداخت خود هستند. اگر برداشت غیرمجاز ناشی از نقص فنی یا ضعف امنیتی بانک باشد، بانک مکلف است خسارت مشتری را جبران کند. اما اگر برداشت به دلیل بیاحتیاطی مشتری (مثل دادن رمز کارت به دیگری) رخ دهد، بانک مسئولیتی ندارد.
قابل گذشت یا غیرقابل گذشت بودن جرم
برداشت غیرمجاز از حساب بانکی اصولاً غیرقابل گذشت است. یعنی حتی اگر صاحب حساب از شکایت صرفنظر کند، دادستان میتواند پرونده را ادامه دهد. دلیل این امر، اهمیت حفظ امنیت اقتصادی جامعه است.
نمونههای عملی
مثال اول: فردی با طراحی درگاه بانکی جعلی، اطلاعات کارت مردم را جمعآوری و سپس وجوه آنها را به حساب خود منتقل میکند. این مصداق کلاهبرداری رایانهای است.
مثال دوم: کارمند شرکت کارت بانکی مدیر را که به او سپرده شده برای پرداخت حقوق، به نفع خود برداشت میکند. این مصداق خیانت در امانت است.
مثال سوم: فردی کارت بانکی دیگری را میرباید و با رمز نوشتهشده در کیف، پول برداشت میکند. این سرقت است.
آثار مدنی و حقوقی برداشت غیرمجاز
علاوه بر جنبه کیفری، قربانی میتواند دادخواست حقوقی برای مطالبه وجه و خسارت تأخیر تأدیه نیز مطرح کند. این اقدام به ویژه زمانی اهمیت دارد که متهم محکوم شده اما حاضر به بازگرداندن مال نیست.
چالشهای اثبات جرم
اثبات برداشت غیرمجاز گاهی دشوار است. مشکلاتی مثل:
- استفاده مجرم از هویت جعلی
- انتقال سریع وجوه به چند حساب
- عدم نگهداری ادله توسط قربانی (مثل پیامک تراکنشها)
- در اینجا نقش پلیس فتا و ادله دیجیتال بسیار مهم است.
- پیشگیری از برداشت غیرمجاز
- پیشگیری همواره بهتر از درمان است. برخی راهکارها:
- عدم افشای رمز کارت بانکی
- استفاده از رمز دوم پویا
- تغییر دورهای رمزها
- توجه به آدرسهای اینترنتی و اجتناب از کلیک روی لینکهای ناشناس
- مسدود کردن فوری کارت در صورت مفقودی
جمعبندی
برداشت غیرمجاز از حساب بانکی بدون شک قابل شکایت است و در قوانین ایران به طور جدی جرمانگاری شده است. این عمل میتواند تحت عناوین مختلفی مانند کلاهبرداری رایانهای، سرقت یا خیانت در امانت قرار گیرد. مجازات مرتکب بسته به شرایط میتواند از چند ماه تا چند سال حبس، جزای نقدی و الزام به بازگرداندن مال باشد.
بانکها نیز در بسیاری موارد موظف به جبران خسارت هستند. با این حال، پیشگیری از طریق رعایت نکات امنیتی بر عهده مشتری است.
دیدگاهتان را بنویسید