ازدواج به عنوان یکی از بنیادیترین نهادهای اجتماعی و دینی، در فقه اسلامی به دو صورت عقد دائم و عقد موقت (یا متعه) شناخته میشود. هرچند هر دو نوع عقد مشروع و مورد پذیرش شرع هستند، اما تفاوتهای گستردهای در ماهیت، شرایط، آثار حقوقی، احکام فقهی و حتی کارکردهای اجتماعی آنها وجود دارد. شناخت این تفاوتها برای افرادی که در آستانه ازدواج یا بررسی وضعیت حقوقی یک رابطه زناشویی هستند، اهمیت زیادی دارد. در این مقاله تلاش شده است تا تفاوتهای اساسی میان عقد موقت و دائم از منظر فقه، قانون مدنی، حقوق خانواده و آثار اجتماعی به صورت دقیق و مفصل بررسی گردد.
تعریف عقد دائم و عقد موقت
عقد دائم نوعی ازدواج است که بدون تعیین مدتزمان خاص و با نیت تداوم زندگی مشترک میان زن و مرد منعقد میشود. در این نوع عقد، زن و شوهر به عنوان همسران دائمی شناخته شده و از کلیه حقوق و تکالیف مربوط به زوجیت بهرهمند میگردند.
عقد موقت یا متعه، ازدواجی است که برای مدتزمان مشخص و با مهریه معین بین زن و مرد منعقد میشود. این عقد پس از پایان مدت مقرر، بهطور خودکار منقضی شده و به جدایی بدون طلاق ختم میشود.
تفاوت در مدت زمان ازدواج
یکی از اساسیترین تفاوتهای عقد دائم و عقد موقت، مدت زمان ازدواج است. در عقد دائم، پیوند زناشویی بدون تعیین زمان و به صورت همیشگی بسته میشود و تنها از طریق طلاق یا فوت یکی از زوجین پایان مییابد. اما در عقد موقت یا صیغه، زمان مشخصی برای پایان ازدواج در همان ابتدای عقد تعیین میشود؛ این مدت میتواند از چند دقیقه تا چند سال باشد و پس از اتمام آن، عقد به صورت خودکار منقضی میشود، مگر اینکه دوباره تمدید شود. این تفاوت در مدت، به شکل بنیادین ماهیت و آثار حقوقی این دو نوع ازدواج را از یکدیگر متمایز میسازد.
- عقد دائم: هیچ محدودیت زمانی ندارد و هدف از آن تشکیل خانواده پایدار و زندگی درازمدت است.
- عقد موقت: مدت آن به صورت دقیق در عقدنامه مشخص میشود و با پایان زمان، عقد بدون نیاز به طلاق پایان میپذیرد.
تفاوت در مهریه
تفاوت در مهریه بین عقد دائم و عقد موقت از نظر صراحت و الزام قانونی قابل توجه است. در عقد موقت، تعیین مهریه شرط اساسی و رکن عقد است؛ بهگونهای که اگر مهریه در عقد موقت ذکر نشود، عقد باطل است. اما در عقد دائم، تعیین مهریه الزامی نیست و حتی اگر مهریه در هنگام عقد ذکر نشود، عقد صحیح است و بعداً میتوان مهریه را به صورت “مهرالمثل” مشخص کرد. بنابراین، مهریه در عقد موقت، پیشنیاز صحت عقد است، در حالیکه در عقد دائم، شرط کمال عقد محسوب میشود، نه شرط صحت.
- عقد دائم: مهریه میتواند در عقد ذکر شود یا نشود. اگر مهریه تعیین نشده باشد، زن مستحق “مهرالمثل” خواهد بود.
- عقد موقت: تعیین مهریه شرط صحت عقد است. در صورت عدم ذکر مهریه، عقد باطل خواهد بود.
ارثبری
تفاوت در ارثبری بین عقد دائم و عقد موقت یکی از مهمترین تفاوتهای حقوقی این دو نوع ازدواج است. در عقد دائم، زن و شوهر به موجب رابطه زوجیت از یکدیگر ارث میبرند، مشروط بر اینکه در زمان فوت، رابطه زوجیت برقرار باشد و طلاقی صورت نگرفته باشد. اما در عقد موقت، زن و شوهر هیچگونه حقی از یکدیگر در زمینه ارث ندارند، مگر اینکه یکی از طرفین (معمولاً شوهر) در هنگام عقد یا بعداً در وصیتنامه، سهمی از ارث را به طرف مقابل اختصاص دهد. بنابراین، در عقد موقت، برخلاف عقد دائم، ارثبری جزو حقوق ذاتی طرفین نیست و تنها با شرط و وصیت میتواند برقرار شود.
- عقد دائم: زن و شوهر از یکدیگر ارث میبرند.
- عقد موقت: زن و شوهر از یکدیگر ارث نمیبرند، مگر اینکه در عقد شرط شود.
نفقه و تأمین مالی
تفاوت در نفقه و تأمین مالی میان عقد دائم و عقد موقت، از نظر حقوقی بسیار مهم و قابل توجه است. در عقد دائم، پرداخت نفقه (شامل هزینههای زندگی مانند خوراک، پوشاک، مسکن، درمان و…) از وظایف قانونی مرد نسبت به همسر خود است، مشروط بر اینکه زن از شوهر تمکین کند و ناشزه نباشد. در این نوع ازدواج، زن حتی میتواند در صورت امتناع شوهر از پرداخت نفقه، از طریق دادگاه مطالبه آن را بنماید.
اما در عقد موقت، برخلاف عقد دائم، نفقه به زن تعلق نمیگیرد مگر اینکه در ضمن عقد شرط شده باشد. یعنی اگر در صیغهنامه یا توافق شفاهی یا کتبی بین طرفین تصریح شود که مرد موظف به پرداخت نفقه است، زن میتواند آن را مطالبه کند؛ در غیر این صورت، اساساً پرداخت نفقه جزو تعهدات مرد محسوب نمیشود. بنابراین، یکی از تفاوتهای بنیادین این دو نوع عقد در الزام یا عدم الزام به تأمین مالی و نفقه است.
- عقد دائم: پرداخت نفقه به زن از تکالیف اصلی شوهر است.
- عقد موقت: پرداخت نفقه به زن الزامی نیست، مگر آنکه شرط شود یا عقد بر مبنای آن توافق صورت گیرد.
طلاق و انقضای عقد
یکی از تفاوتهای اساسی بین عقد دائم و عقد موقت، در نحوه پایان یافتن رابطه زناشویی است. در عقد دائم، پایان دادن به رابطه از طریق طلاق صورت میگیرد که فرآیندی حقوقی و قضایی دارد و نیازمند رعایت تشریفات قانونی است. برای طلاق، مراجعه به دادگاه، اخذ حکم طلاق، طی مراحل مشاوره و داوری، و ثبت رسمی طلاق الزامی است. همچنین در عقد دائم، مرد حق طلاق دارد، اما زن نیز در صورت وجود شروط ضمن عقد یا اثبات عسر و حرج میتواند درخواست طلاق دهد.
اما در عقد موقت (صیغه)، پایان رابطه به دو شکل ممکن است: نخست، انقضای مدت که بهصورت خودکار و بدون نیاز به طلاق رابطه را خاتمه میدهد؛ و دوم، بذل مدت توسط مرد، یعنی مرد میتواند قبل از پایان زمان مقرر، با بخشیدن باقیمانده مدت، عقد را پایان دهد. در این نوع عقد نیازی به طی مراحل قضایی یا ثبت رسمی طلاق نیست. بنابراین، برخلاف عقد دائم، عقد موقت با سهولت بیشتری فسخ یا منحل میشود.
- عقد دائم: برای پایان ازدواج، نیاز به طلاق رسمی وجود دارد و باید تشریفات قانونی و شرعی رعایت شود.
- عقد موقت: پس از پایان مدت، عقد خودبهخود فسخ میشود. البته شوهر نیز میتواند پیش از پایان مدت، زن را از ادامه عقد بری کند (بذل مدت).
ثبت رسمی در دفاتر ازدواج
یکی دیگر از تفاوتهای مهم بین عقد دائم و عقد موقت، لزوم ثبت رسمی آنها در دفاتر ازدواج است. در عقد دائم، طبق قانون ایران، ثبت رسمی ازدواج در دفاتر رسمی ازدواج الزامی است. عدم ثبت عقد دائم، میتواند برای مرد مجازات کیفری بهدنبال داشته باشد؛ چراکه ثبت نکردن آن ممکن است حقوق قانونی زن مانند مهریه، نفقه، ارث و حضانت فرزندان را تحت تأثیر قرار دهد.
در مقابل، در عقد موقت ثبت در دفاتر رسمی ازدواج الزام قانونی ندارد، مگر در شرایط خاص. طبق ماده ۲۱ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱، در سه حالت، ثبت عقد موقت الزامی است:
۱. بارداری زن،
۲. توافق زوجین بر ثبت،
۳. شرط ضمن عقد مبنی بر ثبت.
در غیر این صورت، مرد الزامی به ثبت عقد موقت ندارد و بسیاری از ازدواجهای موقت به صورت شفاهی یا با نوشتن صیغهنامههای غیر رسمی انجام میشود. همین مسئله ممکن است موجب بروز مشکلات حقوقی برای زن، بهویژه در مواردی مانند اثبات نسب فرزند، مطالبه مهریه، یا حمایت قانونی شود.
- عقد دائم: الزام قانونی برای ثبت در دفاتر رسمی ازدواج وجود دارد.
- عقد موقت: الزام قانونی برای ثبت وجود ندارد، مگر در موارد خاص مانند بارداری، توافق طرفین یا شرط ضمن عقد.
تفاوت در حضانت فرزندان
از نظر قانونی، حضانت فرزندان در عقد دائم و موقت تفاوت بنیادینی ندارد، زیرا حقوق فرزند متولد از هر دو نوع عقد یکسان در نظر گرفته میشود. اما تفاوتهایی در زمینههای عملی و نحوه پیگیری حقوقی ممکن است وجود داشته باشد.
در عقد دائم، به دلیل ثبت رسمی ازدواج و وضعیت مشخص خانوادگی، در صورت بروز اختلاف، تکلیف حضانت فرزندان در دادگاه با استناد به مدارک قانونی و شناسنامهای مشخص میشود. پدر و مادر در این نوع عقد معمولاً هر دو در شناسنامه فرزند ثبت شدهاند و دادگاه میتواند بر مبنای اسناد رسمی، درباره حضانت تصمیم بگیرد.
در مقابل، در عقد موقت به دلیل اینکه این نوع ازدواج در بسیاری از موارد ثبت رسمی نمیشود، در صورت تولد فرزند، ممکن است مادر برای اثبات رابطه نسب و گرفتن شناسنامه برای فرزند با مشکلاتی مواجه شود، خصوصاً اگر پدر همکاری نکند. همچنین در چنین مواردی اثبات حقوق فرزند از جمله حضانت یا نفقه ممکن است نیاز به طرح دعوا و انجام آزمایشهای تخصصی (مانند DNA) داشته باشد. با این حال، پس از اثبات رابطه نسب، قانون حضانت را به همان ترتیبی که در عقد دائم اجرا میشود، اعمال میکند.
در مجموع، تفاوت اصلی در حضانت فرزندان ناشی از سهولت اثبات رابطه پدر و مادر در عقد دائم و مشکلات احتمالی در عقد موقت است، نه در قواعد کلی حضانت.
- عقد دائم: فرزندان حاصل از این نوع ازدواج مانند سایر کودکان رسمی تلقی شده و حضانت آنها تابع قوانین خانواده است.
- عقد موقت: فرزندان مشروع بوده و تمام حقوق کودکان عقد دائم را دارند، اما در صورت بروز اختلاف، احراز نَسب و حضانت ممکن است چالشبرانگیزتر باشد.
آثار اجتماعی و فرهنگی
عقد دائم و عقد موقت از نظر اجتماعی و فرهنگی آثار متفاوتی بر جای میگذارند و این تفاوتها ریشه در برداشتهای سنتی، عرفی و حتی دیدگاههای مذهبی و اجتماعی مردم دارند.
در جامعه ایران، عقد دائم به عنوان شکل رسمی، پایدار و پذیرفتهشده ازدواج شناخته میشود و اغلب با برگزاری مراسم مفصل، اعلام عمومی و ثبت در دفاتر رسمی همراه است. این نوع ازدواج به طور معمول موجب ایجاد پیوندهای خویشاوندی گسترده، افزایش منزلت اجتماعی زوجین و پذیرش بیشتر در جامعه میشود. همچنین، عقد دائم با مفاهیمی چون تعهد بلندمدت، تشکیل خانواده و مسئولیتهای مشترک اجتماعی و مالی همراه است و نقش مهمی در ساختار سنتی خانواده دارد.
در مقابل، عقد موقت (صیغه) اگرچه در فقه اسلامی مشروع و قانونی است، اما از نظر اجتماعی همواره با نوعی دیدگاه منفی و سوءبرداشت همراه بوده است. بسیاری از مردم عقد موقت را به عنوان یک رابطه موقت و نهچندان پایدار تلقی میکنند که بیشتر برای تأمین نیازهای کوتاهمدت و بدون لزوم تعهدات بلندمدت استفاده میشود. در نتیجه، زنان در چنین روابطی ممکن است از نظر اجتماعی با چالشهایی مواجه شوند، بهویژه اگر این ازدواج ثبت رسمی نشده باشد یا فرزندی از آن متولد شود.
همچنین، در برخی فرهنگها و مناطق، اعلام عقد موقت ممکن است باعث ایجاد قضاوتهای منفی یا کاهش جایگاه اجتماعی افراد شود. در حالی که عقد دائم، خصوصاً با برگزاری مراسم عروسی، نشانهای از جایگاه، ثبات و تعهد قلمداد میشود، عقد موقت اغلب به عنوان رابطهای محرمانه یا گذرا شناخته میشود.
در نتیجه، عقد دائم آثار اجتماعی و فرهنگی مثبتتری در جامعه دارد و معمولاً به رسمیت شناخته میشود، در حالی که عقد موقت با چالشهای فرهنگی، دیدگاههای انتقادی و مسائل حیثیتی بیشتری همراه است، بهویژه برای زنان.
- عقد دائم: در فرهنگ ایرانی و جوامع اسلامی، شکل مرسوم و اصلی ازدواج به شمار میرود و پشتوانه اجتماعی قویتری دارد.
- عقد موقت: با وجود مشروعیت شرعی، در عرف جامعه حساسیتبرانگیزتر است و در بسیاری از موارد با سوءتفاهم و سوءاستفاده همراه میشود.
تفاوت در شرایط فسخ
فسخ در حقوق خانواده به معنای انحلال نکاح پیش از انقضای طبیعی آن است و تفاوتهای مهمی میان شرایط فسخ در عقد دائم و عقد موقت وجود دارد.
در عقد دائم، فسخ ازدواج تحت شرایط خاصی و تنها در موارد مشخص شده در قانون امکانپذیر است. به عنوان مثال، اگر یکی از زوجین دارای عیب مهم و مؤثر در زندگی مشترک باشد (مثل بیماریهای صعبالعلاج، ناتوانی جنسی، یا جنون)، طرف مقابل میتواند درخواست فسخ دهد. این موارد در قانون مدنی به صورت صریح مشخص شدهاند و اثبات آنها در دادگاه ضروری است. فسخ در عقد دائم نیازمند طی مراحل قانونی و گاه صدور حکم دادگاه است، و از نظر حقوقی آثار خاصی همچون مهریه، نفقه، عده و… را به دنبال دارد.
اما در عقد موقت، فسخ آسانتر و سادهتر است. از آنجا که عقد موقت برای مدت مشخصی منعقد میشود، معمولاً پس از پایان زمان مقرر به خودی خود منقضی میگردد و نیازی به طلاق یا فسخ ندارد. با این حال، اگر پیش از پایان مدت، یکی از طرفین بخواهد رابطه را پایان دهد، مرد میتواند باقیمانده مدت عقد را بذل کرده و به این وسیله آن را منحل کند (بدون نیاز به طی مراحل رسمی دادگاه). فسخ عقد موقت از سوی زن نیز ممکن است، ولی در موارد بسیار محدود، مانند تدلیس (فریب در ازدواج) یا وجود عیوب خاص که در قانون آمده است.
در مجموع، فسخ عقد دائم دشوارتر و نیازمند اثبات قانونی است، در حالی که فسخ یا پایان عقد موقت بهواسطه انقضای مدت یا بذل آن بسیار آسانتر و کمهزینهتر انجام میگیرد. این تفاوت نشاندهنده ماهیت موقتی و انعطافپذیرتر عقد موقت نسبت به عقد دائم است.
- عقد دائم: تحت شرایطی خاص و بهصورت قانونی قابل فسخ است (مانند تدلیس، عیوب جنسی و روانی و…).
- عقد موقت: فسخ کمتر مطرح است، چراکه مدت محدود است، ولی در صورت توافق میتوان مدت را کوتاه کرد یا بذل مدت نمود.
عده زن پس از پایان عقد
عده، مدت زمانی است که زن پس از پایان ازدواج (اعم از طلاق، فسخ یا انقضای عقد) باید صبر کند و در این مدت نمیتواند با مرد دیگری ازدواج کند. این موضوع در عقد دائم و موقت تفاوتهای قابل توجهی دارد.
در عقد دائم، اگر جدایی از طریق طلاق یا فسخ باشد، زن باید به مدت سه طُهر (حدوداً سه ماه در زنان دارای قاعدگی) عده نگه دارد. اگر زن باردار باشد، مدت عده تا زمان وضع حمل ادامه دارد. همچنین اگر شوهر فوت کند، زن باید چهار ماه و ده روز عده وفات نگه دارد، چه عقد دائم باشد چه موقت، مگر اینکه باردار باشد که در این صورت تا زمان زایمان عده ادامه مییابد.
در مقابل، در عقد موقت، مدت عده زن بسیار کوتاهتر است. پس از پایان مدت یا بذل مدت از سوی شوهر، زن موظف است دو طُهر (دو دوره پاکی) عده نگه دارد (در زنان دارای قاعدگی). اگر زن یائسه یا باردار باشد، مقررات خاصی برای عده وجود دارد. در صورت فوت شوهر در عقد موقت نیز زن موظف به نگهداشتن عده وفات به مدت چهار ماه و ده روز است، مانند عقد دائم.
در مجموع، عده در عقد دائم طولانیتر و تحت شرایط خاصتری است، در حالی که در عقد موقت، مدت عده کوتاهتر و با شرایط سادهتری همراه است. این تفاوت، ناشی از ساختار موقت و محدود عقد موقت در مقایسه با پیوند طولانیمدت عقد دائم است.
- عقد دائم: عده وفات شوهر یا طلاق بسته به نوع آن متفاوت است.
- عقد موقت: عده بعد از پایان مدت، دو طُهر یا ۴۵ روز (در صورت عدم عادت ماهانه) است. اگر زن باردار باشد، عده تا پایان بارداری ادامه دارد.
نتیجهگیری
اگرچه هر دو نوع عقد موقت و دائم در فقه اسلامی مشروع و معتبر هستند، اما از نظر آثار حقوقی، اجتماعی و فرهنگی تفاوتهای عمیق و بنیادینی دارند. عقد دائم پشتوانه قانونی، عرفی و اجتماعی گستردهتری دارد و به عنوان شکل اصلی و توصیهشده ازدواج در اسلام تلقی میشود. در مقابل، عقد موقت با وجود مشروعیت فقهی، تنها در شرایط خاص و با رعایت ملاحظات قانونی و اخلاقی میتواند راهکار مناسبی باشد.
برای انتخاب هر یک از این دو نوع ازدواج، آگاهی دقیق از قوانین، شرایط شرعی و آثار آن ضروری است. همچنین پیشنهاد میشود که در صورت تصمیم به عقد موقت، حتماً این موضوع با صداقت، شفافیت و رعایت حقوق طرفین انجام شود تا از بروز آسیبهای اجتماعی و حقوقی جلوگیری گردد.
دیدگاهتان را بنویسید