در بسیاری از دعاوی حقوقی، اگر خواهان تا پایان رسیدگی صبر کند، ممکن است حق او عملاً از بین برود یا اجرای حکم نهایی بیفایده شود. در چنین شرایطی قانونگذار نهادی به نام «دستور موقت» را پیشبینی کرده است تا از ورود خسارت غیرقابل جبران جلوگیری کند.
در این مقاله بهصورت کامل بررسی میکنیم که دستور موقت چیست، چه شرایطی دارد و چگونه میتوان آن را از دادگاه دریافت کرد.
دستور موقت چیست؟
دستور موقت یک تصمیم فوری و موقتی است که از سوی دادگاه صادر میشود تا تا زمان صدور رأی نهایی، وضعیت موجود حفظ شود یا از وقوع ضرر جلوگیری گردد.
به بیان سادهتر، دستور موقت برای این است که:
- مال مورد اختلاف از بین نرود
- حق یکی از طرفین تضییع نشود
- اقدامی انجام نشود که جبران آن بعداً ممکن نباشد
این نهاد در چارچوب مقررات قانون آیین دادرسی مدنی پیشبینی شده و هدف آن حمایت فوری از حقوق اشخاص در شرایط اضطراری است.
چه زمانی میتوان درخواست دستور موقت داد؟
دادگاه زمانی دستور موقت صادر میکند که دو شرط اساسی وجود داشته باشد:
فوریت موضوع
باید ثابت شود که اگر فوراً اقدام نشود، ضرری وارد میشود که جبران آن دشوار یا غیرممکن است.
مثالها:
- احتمال فروش ملک مورد دعوا
- احتمال تخریب ساختمان
- انتقال مال به شخص ثالث
- انتشار اطلاعات محرمانه
وجود دعوای اصلی یا طرح آن در آینده نزدیک
درخواست دستور موقت معمولاً در کنار دعوای اصلی مطرح میشود. اما حتی قبل از طرح دعوای اصلی هم میتوان آن را درخواست کرد، مشروط بر اینکه ظرف مدت تعیینشده، دعوای اصلی اقامه شود.
همین طور بخوانید: چطور کلاهبرداری را در دادگاه ثابت کنیم؟
انواع دستور موقت
دستور موقت ممکن است به اشکال مختلف صادر شود:
- توقیف مال (مثلاً جلوگیری از نقل و انتقال ملک)
- الزام به انجام عمل خاص
- منع از انجام یک اقدام
- حفظ وضعیت موجود
تشخیص نوع دستور با توجه به شرایط پرونده و نظر قاضی خواهد بود.
مرجع صالح برای صدور دستور موقت
مرجع رسیدگی، همان دادگاهی است که صلاحیت رسیدگی به اصل دعوا را دارد.
در موارد فوری، حتی قبل از ثبت دادخواست اصلی نیز میتوان از همان دادگاه درخواست دستور موقت نمود.
اگر موضوع در صلاحیت شورای حل اختلاف باشد، رسیدگی به دستور موقت نیز در همان مرجع انجام میشود.
مراحل دریافت دستور موقت
مراحل دریافت دستور موقت به شرح زیر هستند:
مرحله اول: تنظیم درخواست
درخواست باید شامل موارد زیر باشد:
- مشخصات طرفین
- شرح دقیق موضوع
- دلایل فوریت
- مدارک و مستندات
مرحله دوم: پرداخت خسارت احتمالی
دادگاه معمولاً از متقاضی میخواهد مبلغی را بهعنوان خسارت احتمالی تودیع کند.
این مبلغ برای جبران خسارت احتمالی طرف مقابل در صورت بیحقی متقاضی در نظر گرفته میشود.
مرحله سوم: بررسی فوری توسط قاضی
رسیدگی به دستور موقت خارج از نوبت انجام میشود و ممکن است حتی بدون دعوت از طرف مقابل صادر گردد.
مرحله چهارم: اجرای فوری
پس از صدور، دستور موقت بلافاصله اجرا میشود و اجرای آن نیاز به قطعیت حکم ندارد.
آیا دستور موقت قابل اعتراض است؟
پاسخ کوتاه: بله.
طرف مقابل میتواند نسبت به دستور صادره اعتراض کند. این اعتراض معمولاً در چارچوب رسیدگی به اصل دعوا بررسی میشود.
همچنین اگر دعوای اصلی رد شود، دستور موقت نیز خودبهخود منتفی خواهد شد.
تفاوت دستور موقت با تأمین خواسته
بسیاری این دو نهاد را اشتباه میگیرند، در حالی که تفاوت مهمی دارند:
| دستور موقت | تامین خواسته |
| برای جلوگیری از ضرر فوری صادر میشود | برای تضمین وصول طلب صادر میشود |
| موضوع آن میتواند انجام یا عدم انجام عمل باشد | معمولا توقیف اموال است |
| نیازمند احراز فوریت است | فوریت شرط اصلی نیست |
اگر دستور موقت بیمورد صادر شود چه میشود؟
در صورتی که مشخص شود متقاضی بدون حق، دستور موقت گرفته و به طرف مقابل خسارت وارد شده است، شخص زیاندیده میتواند از محل خسارت احتمالی سپردهشده، جبران ضرر را مطالبه کند.
مدت اعتبار دستور موقت چقدر است؟
دستور موقت تا زمان صدور رأی نهایی معتبر است، مگر اینکه:
- دادگاه آن را لغو کند
- شرایط فوریت از بین برود
- دعوای اصلی در مهلت مقرر طرح نشود
- نمونههای کاربردی دستور موقت در عمل
- جلوگیری از فروش ملک تا تعیین تکلیف مالکیت
- توقف عملیات ساختمانی غیرمجاز
- جلوگیری از اجرای چک تا رسیدگی به ادعای جعل
- جلوگیری از انتشار یک اثر دارای اختلاف حقوقی
جمعبندی
دستور موقت ابزاری بسیار مهم در دعاوی حقوقی است که در شرایط اضطراری میتواند از نابودی حق جلوگیری کند. اما دریافت آن نیازمند اثبات فوریت، ارائه دلایل قوی و پرداخت خسارت احتمالی است.
در بسیاری از پروندهها، اقدام بهموقع برای اخذ دستور موقت میتواند سرنوشت دعوا را تغییر دهد. بنابراین در مواردی که احتمال تضییع حق وجود دارد، مشاوره با وکیل متخصص و اقدام سریع اهمیت زیادی دارد.
دیدگاهتان را بنویسید