یکی از پیچیدهترین دعاوی حقوقی در محاکم، پروندههای مربوط به فروش مال غیر است؛ پروندههایی که علاوهبر فروشنده، ممکن است پای خریدار را نیز به دعوای کیفری یا حقوقی باز کند. اینجاست که یک پرسش مهم ذهن بسیاری از افراد را به خود مشغول میکند:
آیا خریدار هم در فروش مال غیر، مجرم محسوب میشود؟
در این مقاله به زبان ساده و همراه با تحلیل حقوقی، نقش و مسئولیت خریدار در معاملهی غیرقانونی فروش مال غیر بررسی میشود.
فروش مال غیر یعنی چه؟
در اصطلاح حقوقی، وقتی شخصی مالی را که مالک آن نیست یا اختیار قانونی فروش آن را ندارد، به دیگری بفروشد، مرتکب جرم فروش مال غیر شده است. این موضوع معمولاً شامل مواردی مانند فروش ملک، خودرو، زمین یا اموال ثبتشدهی دیگر میشود. مهمترین ویژگی این جرم آن است که فروشنده، بدون داشتن سند مالکیت یا وکالت قانونی از صاحب مال، اقدام به انجام معامله میکند.
جایگاه خریدار در جرم فروش مال غیر
در اغلب موارد، خریدار صرفاً یک قربانی محسوب میشود؛ اما گاهی رفتار یا آگاهی خریدار میتواند او را نیز وارد دایرهی اتهام کند. برای تعیین مسئولیت خریدار باید چند سؤال کلیدی پاسخ داده شود:
آیا خریدار از غیرقانونی بودن معامله اطلاع داشته است؟
عنصر معنوی جرم (سوء نیت) در حقوق کیفری بسیار مهم است. اگر خریدار آگاهانه وارد معاملهای شود که میداند فروشنده مالک نیست یا صلاحیت قانونی برای فروش ندارد، در این صورت او هم شریک جرم محسوب میشود و ممکن است به عنوان «مالباختهی آگاه» یا «شریک در فروش مال غیر» تحت تعقیب قرار گیرد.
مثال واقعی:
فرض کنید فردی ملکی را با قیمتی بسیار پایینتر از عرف بازار خریداری میکند و فروشنده هم سند مالکیت ندارد، ولی خریدار بدون بررسی اقدام به خرید میکند. در این حالت، دادگاه ممکن است احتمال آگاهی خریدار از غیرقانونی بودن معامله را بررسی کرده و او را نیز مسئول بداند.
وظایف خریدار در معامله برای جلوگیری از مسئولیت کیفری
خریدار موظف است اصالت مالکیت فروشنده را بررسی کند. اگر خریدار مدارک لازم مانند سند رسمی، وکالتنامه محضری یا گواهی انحصار وراثت را مطالبه نکرده باشد، در صورت بروز مشکل، ادعای ناآگاهی ممکن است پذیرفته نشود.
چند اقدام مهم:
- بررسی اسناد رسمی و تطابق نام فروشنده با مالک واقعی
- پرس و جو از اداره ثبت یا استعلام از سامانههای رسمی
- استفاده از مشاور حقوقی یا وکیل پیش از خرید
- انجام معامله نزد دفتر اسناد رسمی
آیا خریدار فقط مسئول حقوقی است یا کیفری هم هست؟
بسته به شرایط، خریدار میتواند:
- مسئول حقوقی باشد (یعنی مال را باید پس بدهد یا خسارت پرداخت کند)
- مسئول کیفری باشد (اگر قصد و آگاهی از جرم داشته و در آن مشارکت کرده باشد)
نکته مهم:
در مواردی که فروشنده متواری شود یا به اموال دسترسی نباشد، خریدار ممکن است در معرض ادعای استرداد مال یا پرداخت غرامت قرار گیرد.
دفاعیات رایج خریدار در پروندههای فروش مال غیر
اگر خریدار به دادگاه احضار شود، میتواند از دفاعیات زیر استفاده کند:
- نداشتن علم و اطلاع از عدم مالکیت فروشنده
- ارائه مدارک مربوط به اعتماد عرفی مثل حضور در بنگاه، ارائه قولنامه، استعلام ثبت
- نشان دادن حسن نیت در پرداخت ثمن و دریافت رسیدها
دادگاه در این موارد معمولاً به دنبال بررسی حسن نیت خریدار است.
آیا خریدار میتواند از فروشنده شکایت کند؟
بله، خریدار متضرر میتواند هم شکایت کیفری مطرح کند و هم دادخواست حقوقی بدهد.
در صورت محکومیت فروشنده به جرم فروش مال غیر، خریدار میتواند:
- مال یا ثمن معامله را پس بگیرد
- خسارات وارده را مطالبه کند
- فروشنده را به دلیل فریب در معامله تحت پیگرد قانونی قرار دهد
جمعبندی و نتیجهگیری
مسئولیت خریدار در پروندههای فروش مال غیر، بستگی به علم و آگاهی او دارد.
اگر خریدار بدون اطلاع از غیرقانونی بودن معامله، با حسن نیت و رعایت موارد قانونی خرید کند، معمولاً مجرم محسوب نمیشود؛ اما اگر کوچکترین نشانهای از آگاهی یا بیمبالاتی اثبات شود، مسئولیت کیفری و حقوقی متوجه او نیز خواهد بود.
بنابراین، برای هرگونه خرید بهویژه خرید ملک یا خودرو:
- مشاوره با وکیل ضروری است.
- بررسی دقیق مدارک مالکیت حیاتی است.
- معامله در دفاتر رسمی امنیت بیشتری ایجاد میکند.
اگر درگیر چنین پروندهای هستید یا نگران مسئولیت احتمالی خود در معاملهای هستید، مشاوره با وکیل متخصص در دعاوی کیفری و حقوقی بهترین تصمیم است.
دیدگاهتان را بنویسید