در فرآیند رسیدگی به پروندههای اعسار از پرداخت محکومبه یا هزینه دادرسی در نظام حقوقی ایران، شهادت شهود یکی از مهمترین ابزارهای اثبات وضعیت مالی معسر است. بر اساس قوانین (نظیر ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی) و رویه قضایی، وقتی فرد ادعای ناتوانی مالی میکند، باید دو شاهد مطلع برای تأیید ادعا معرفی نماید.
برای بررسی ادعای اعسار، قاضی در جلسه رسیدگی از شهود سؤالهایی میپرسد تا صحت ادعای نقص تمکن را بسنجد. پاسخ دقیق، مستند و منطقی شهود میتواند نقش تعیینکنندهای در نتیجه پرونده داشته باشد.
تعریف و هدف پرسش از شهود
قاضی برای شناخت واقعیتهای زندگی مالی و وضعیت اقتصادی معسر، پرسشهایی از شهود مطرح میکند. هدف از این سؤالات، بررسی صحت ادعای فرد درباره وضعیت معیشتی، توانایی درآمدی، داراییها و بدهیهای وی است. سؤالها به نحوی هستند که با پاسخهای شهود، قاضی بتواند:
- از میزان دسترسی معسر به درآمد و دارایی اطمینان یابد
- تفاوت میان ادعای معسر و واقعیت زندگی او را شناسایی نماید
- تصمیم عادلانه برای قبول یا رد دعوای اعسار بگیرد
اعسار چیست؟ پنجرهای به مستندات قانونی
در حقوق ایران، اعسار یعنی ناتوانی مالی شخص برای پرداخت محکومبه یا هزینه دادرسی. ماده ۳ آیین دادرسی مدنی و ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، مؤید این معناست:
معسر کسی است که نتواند به دلایلی مانند نداشتن درآمد یا عدم دسترسی به سرمایه، دین یا هزینه دادرسی را پرداخت کند.
اثبات اعسار، قبل از اجرای محکومیت یا در زمان تقاضای تقسیط، امری اساسی است.
شرایط احراز اعسار
برای صدور حکم اعسار، چند شرط باید تأمین شود:
- عدم توانایی واقعی: فرد واقعاً توان پرداخت نداشته باشد.
- ارائه مدارک: شامل لیست اموال، فیش حقوقی، صورتحساب بانکی
- شهادت شهود: دو نفر از افراد مطلع
- احضار شهود در دادگاه: برای پاسخ به سؤالهای قاضی
فقدان هر یک از این موارد، ممکن است منجر به رد یا تأخیر حکم باشد.
چه کسانی میتوانند شاهد باشند؟
شهود اعسار باید:
- بزرگسال و بالغ باشند. تنها در این صورت قاضی میتواند به شهادت این شهود در خصوص وضعیت مالی شخص مدعی اعسار، تکیه و اعتماد کند.
- دارای سلامت عقل و عاقلانه رفتار باشند.
- آشنایی کافی با وضعیت مالی معسر داشته باشند.
- انگیزه شخصی یا منافعی نداشته باشند که شهادت را تحت تأثیر قرار دهد.
معمولاً همسایههای نزدیک، همکاران قدیمی یا دوستان آگاه به زندگی روزمره معسر چنین تناسبی دارند.
فرآیند احضار و حضور شهود
پس از ثبت دادخواست اعسار و ضمیمه استشهادیه، قاضی جلسه رسیدگی را تعیین و شهود را احضار میکند. در جلسه:
- شهود معرفی میشوند.
- سوگند یاد میکنند.
- قاضی شروع به پرسش میکند و شهود پاسخ میدهند.
- وکیل یا نماینده معسر (یا قاضی) میتوانند ضمن اجازه دادگاه سؤالات تکمیلی بپرسند.
- سؤالات به نحوی تنظیم شده که شکافی در ادعای اعسار ایجاد نشود.
دستهبندی سؤالات قاضی
دسته بندی سوالات قاضی از شهود اعسار، معمولا مطابق زیر خواهد بود. البته در نظر داشته باشید که این موضوع تا حدودی سلیقهای بوده و ممکن است در جلسات رسیدگی به درخواست اعسار، کمی متفاوت پیش برود:
الف) نحوه و مدت آشنایی با مدعی اعسار
«شما چگونه و چه زمانی با ایشان آشنا شدهاید؟»
«مدت آشنایی شما چقدر است؟»
هدف از این سؤالها بررسی اعتبار و «تمدید شناخت واقعی شهود» است
ب) وضعیت شغلی و درآمد
«ایشان در چه شغلی فعال هستند؟»
«ماهانه چقدر درآمد دارند؟»
«آیا درآمد ثابتی دارند؟»
این سؤالات برای مشخص کردن کاستی درآمد یا عدم ثبات شغلی است
ج) داراییها، بدهیها و تعهدات مالی
«آیا خودرو یا ملکی به نام ایشان است؟»
«آیا بدهی یا تعهد مالی سنگینی دارند؟»
این پرسشها برای تشخیص وجود دارایی یا بدهیهایی که وضعیت مالی را تعیین میکند استفاده میشود
د) سبک زندگی و هزینههای روزمره
«چه میزان مخارج روزمره دارند؟»
«آیا زندگی راحت یا متوسطی دارند؟»
پرسشها با هدف بررسی سطح زندگی او و تقلایی که مدعی ادعا دارد زده میشود .
ه) جزئیات پرونده (مهریه، نفقه یا دیه)
در مسائلی مانند اعسار از مهریه یا دیه:
«ایشان چقدر در پرداخت تاخیر داشتهاند؟»
«تعهدات خاصی برای ایشان وجود دارد؟»
این موارد نشان میدهند که پرونده خاص هستند و ویژگیهای مضاعف دارند. به این ترتیب وضعیت رسیدگی به پرونده اعسار در مسیر خود پیش خواهد رفت.
پاسخدهی صحیح شهود
پاسخدهی صحیح شهود؛ بهتر است مطابق زیر پیش برود:
الف) صداقت، شفافیت و جزئیات دقیق
پاسخها باید منطقی و مستند باشند.
مثال: «ماههاست از منزل خارج نشدهاند و درآمد ثابتی ندارند.»
ب) تمرکز بر تأیید ناتوانی
اجتناب از تعابیر کلی مانند «فکر میکنم» یا «ممکن است»، بلکه استفاده از ادبیات قطعیت و اطمینان
ج) ذکر زمینههای قابل تأیید
توضیح نحوه آگاهی از وضعیت مالی (همسایگی، ارتباط حرفهای، …)
د) آمادگی و آموزش اولیه
شهود باید پیش از حضور، درباره ماهیت سؤال و چگونگی پاسخدهی آماده شوند (با کمک وکیل)
تأثیر شهادت نادرست
قضات در بررسی شهادت شهود از ادله قانونی هم بهره میبرند. در آیین دادرسی، شهادت دروغ جرم است و شهود ممکن است به حبس یا جریمه محکوم شوند
. قاضی با بررسی عمق پاسخ آنها، میزان احتمال کذب را میسنجد.
نقش وکیل در آمادهسازی شهود
یک وکیل خبره:
- شهود مناسب معرفی میکند.
- پیش از جلسه، با آنها درباره سوالات احتمالی صحبت میکند.
- در جلسه رسیدگی حضور دارد و از شهود دفاع میکند یا سؤالات مکمّل میپرسد.
- برای پاسخگویی به شبهات قاضی، شهود را هدایت میکند.
این کمکها میتواند اثبات اعسار را تسهیل کند.
نقش وکیل در پرونده اعسار بسیار کلیدی و تأثیرگذار است، چرا که وی با دانش حقوقی و آشنایی کامل به قوانین و مقررات مرتبط، میتواند به نحو مؤثری از حقوق موکل خود دفاع کند. وکیل با تنظیم لایحههای مستدل و ارائه مستندات مالی دقیق، به قاضی کمک میکند تا وضعیت مالی واقعی فرد مدعی اعسار به درستی ارزیابی شود. همچنین وکیل میتواند با تبیین دلایل موجه برای درخواست اعسار، شرایط و موقعیت موکل را به شکلی قانعکننده برای دادگاه شرح دهد تا احکام عادلانهای صادر گردد.
از سوی دیگر، در موضوع شهادت شهود فرد مدعی اعسار، وکیل وظیفه دارد که ضمن بررسی صحت و اعتبار شهادتها، از حقوق موکل خود در برابر هرگونه اظهارنظر غیرواقعی یا مغرضانه دفاع نماید. وکیل میتواند سوالات مناسب و دقیق از شهود مطرح کند تا صحت ادعاهای آنها به دقت سنجیده شود و چنانچه شهادتها مغایر با واقعیت باشد، با ارائه مستندات و دلایل، آنها را به چالش بکشد. در مجموع، وکیل نقش مهمی در هدایت روند دادرسی اعسار و تضمین رعایت عدالت ایفا میکند.
نتیجهگیری و نکات پایانی
سؤالات قاضی از شهود اعسار شامل آشنایی، مدت آشنایی، وضعیت شغلی، درآمد، دارایی و سبک زندگی است
شهود باید پاسخهایی دقیق، مستند و مطابق واقع ارائه کنند.
حضور وکیل میتواند نقش بسزایی در ایجاد هماهنگی و تسریع روند داشت.
عدم آمادگی یا شهادت ناصحیح، منجر به رد تقاضای اعسار یا متهم شدن شهود به جرم شهادت دروغ میشود.
در نهایت، اعسار اثبات حُسن نیت و وضعیت مالی واقعی است و شهادت شهود یکی از مهمترین ارکان آن محسوب میشود. لذا آمادگی کامل، اطلاعات دقیق و همراهی حرفهای ضروری است.
دیدگاهتان را بنویسید