چک بهعنوان یکی از مهمترین ابزارهای پرداخت در معاملات تجاری و غیرتجاری در ایران شناخته میشود. با وجود مزایای بسیار، استفاده نادرست و سوءاستفاده از این ابزار مالی میتواند زمینهساز جرایمی مانند کلاهبرداری با چک برگشتی یا بیمحل شود. این نوع کلاهبرداری در سالهای اخیر یکی از پرتکرارترین پروندههای مالی در دادگاهها بوده است.
در این مقاله بهصورت کامل و تخصصی، مفهوم کلاهبرداری با چک بیمحل، تفاوت آن با صرف صدور چک بلامحل، نکات حقوقی مهم، نحوه شکایت، مدارک لازم و توصیههای کاربردی برای پیشگیری را بررسی میکنیم.
تعریف چک و کارکرد آن
چک طبق قانون صدور چک، سندی است که به موجب آن، صادرکننده به بانک دستور میدهد مبلغی معین را در وجه دارنده یا به حوالهکرد او پرداخت کند. چک وسیله پرداخت فوری است و به همین دلیل از ضمانت اجرایی بالایی برخوردار است.
انواع چک در معاملات
انواع چک در معاملات روزمره به شرح زیر است:
- چک روز: برای پرداخت نقدی و فوری
- چک مدتدار: با سررسید مشخص
- چک تضمینی یا رمزدار: اغلب برای معاملات کلان و مطمئن
- چک بانکی یا بینبانکی: برای جابهجایی پول بین بانکها
چک برگشتی یا بیمحل چیست؟
چک بیمحل یا برگشتی به چکی گفته میشود که در زمان مراجعه به بانک، به یکی از دلایل زیر قابل پرداخت نباشد:
- موجودی حساب کافی نیست.
- حساب مسدود شده است.
- امضای صادرکننده با نمونه بانکی مطابقت ندارد.
- مبلغ چک بیش از موجودی یا اعتبار حساب است.
چنین چکی موجب میشود دارنده بتواند علیه صادرکننده اقدام قانونی کند، اما همه موارد صدور چک برگشتی، کلاهبرداری محسوب نمیشود.
تفاوت «کلاهبرداری با چک بیمحل» و «صدور چک بلامحل»
یکی از اشتباهات رایج این است که مردم تصور میکنند هر چک برگشتی، کلاهبرداری است. در حالی که:
- صدور چک بلامحل: جرم مستقلی است که صرفاً به دلیل نبود وجه یا محل کافی در حساب رخ میدهد. این جرم در قانون صدور چک پیشبینی شده و مجازات آن حبس و محرومیتهای بانکی است.
- کلاهبرداری با چک بیمحل: زمانی رخ میدهد که صادرکننده از ابتدا و در لحظه صدور چک، قصد فریب و بردن مال دیگری را داشته باشد. یعنی چک، وسیله فریب بوده و معامله بر اساس اعتماد به آن انجام شده است.
مثال:
اگر فردی در معاملهای چکی صادر کند، اما بعداً به دلیل مشکلات مالی نتواند وجه آن را تأمین کند، جرم صدور چک بلامحل محقق میشود.
اما اگر از ابتدا بداند موجودی ندارد و صرفاً برای جلب اعتماد یا دریافت مال، چک بدهد، جرم کلاهبرداری شکل میگیرد.
عناصر جرم کلاهبرداری با چک برگشتی
برای اینکه یک پرونده چک برگشتی به کلاهبرداری تبدیل شود، باید سه عنصر اساسی جرم کلاهبرداری اثبات شود:
- عنصر قانونی: ماده 1 قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا، اختلاس و کلاهبرداری
- عنصر مادی: انجام عملیات متقلبانه (صدور چک بیمحل بهعنوان ابزار فریب) و تحصیل مال دیگری
- عنصر معنوی: سوءنیت و قصد قبلی در لحظه صدور چک
مصادیق رایج کلاهبرداری با چک بیمحل
مصادیق رایج کلاهبرداری با چک بیمحل به شرح زیر هستند:
- صدور چک با آگاهی از مسدود بودن حساب
- صدور چک بدون تاریخ واقعی یا با تاریخ ساختگی برای جلب اعتماد
- ارائه چک شخص ثالث بدون اجازه یا آگاهی او
- صدور چک در قبال معامله صوری و غیرواقعی
- وعده دروغین به تأمین وجه چک در آینده بدون قصد واقعی
روند حقوقی پیگیری کلاهبرداری با چک بیمحل
روند حقوقی پیگیری کلاهبرداری با چک بیمحل، مطابق زیر است:
مرحله اول: جمعآوری مدارک
- اصل چک برگشتی
- گواهی عدم پرداخت از بانک
- قرارداد یا توافقنامه معامله
- پیامها، مکاتبات یا هر مدرکی که سوءنیت را نشان دهد
مرحله دوم: طرح شکایت
شکواییه باید به دادسرای محل وقوع جرم یا محل انجام معامله ارائه شود.
در شکواییه باید به وضوح ذکر شود که چک بهعنوان وسیله فریب استفاده شده است.
مرحله سوم: تحقیقات مقدماتی
بازپرس با استعلام از بانک، بررسی گردش حساب و سایر شواهد، سوءنیت را بررسی میکند.
مرحله چهارم: صدور کیفرخواست
در صورت احراز دلایل، کیفرخواست صادر و پرونده به دادگاه کیفری ارسال میشود.
مرحله پنجم: صدور حکم
دادگاه با بررسی کامل پرونده، در صورت اثبات، حکم محکومیت صادر میکند.
مجازات کلاهبرداری با چک بیمحل
طبق ماده 1 قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا، اختلاس و کلاهبرداری:
- حبس از یک تا هفت سال
- جزای نقدی معادل مالی که اخذ شده
- رد مال به صاحب آن
- محرومیت از برخی حقوق اجتماعی
مدارک لازم برای اثبات کلاهبرداری
مدارک لازم برای اثبات کلاهبرداری را میتوان مطابق زیر خلاصه کرد:
| نوع مدرک | کاربرد |
| چک برگشتی و گواهی عدم پرداخت | اثبات صدور چک بدون موجودی |
| قرارداد یا توافقنامه | نشان دادن رابطه معاملاتی |
| مکاتبات، پیامک، ایمیل | نشان دادن وعدههای دروغین |
| شهادت شهود | تأیید نحوه معامله و فریب |
| استعلام بانکی | بررسی گردش حساب و موجودی |
دفاعیات متهم در پروندههای کلاهبرداری با چک بیمحل
گاهی صادرکننده چک میتواند با استناد به موارد زیر از اتهام کلاهبرداری تبرئه شود:
- عدم وجود سوءنیت در لحظه صدور چک
- توافق طرفین برای پرداخت در آینده
- وجود اختلاف حساب و معاملات پیشین
- استفاده غیرمجاز دیگران از دستهچک او
تفاوت پیگیری حقوقی و کیفری در چک برگشتی
پیگیری حقوقی: مطالبه وجه چک از طریق دادخواست حقوقی، بدون مجازات کیفری
پیگیری کیفری: در صورت وجود سوءنیت، علاوه بر مطالبه وجه، مجازات حبس و جزای نقدی نیز اعمال میشود
توصیههای پیشگیرانه برای جلوگیری از کلاهبرداری با چک
این توصیههای پیشگیرانه برای جلوگیری از کلاهبرداری با چک را در نظر داشته باشید:
- بررسی موجودی حساب صادرکننده قبل از معامله (از طریق بانک یا سامانه صیاد
- پرهیز از پذیرش چک مدتدار از افراد ناشناس
- استفاده از قرارداد کتبی با درج دقیق شرایط پرداخت
- دریافت ضمانتنامه یا وثیقه در کنار چک
- بررسی سوابق صادرکننده در سامانههای اعتبارسنجی
نمونه شکواییه کلاهبرداری با چک بیمحل
ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب شهرستان …
احتراماً، به استحضار میرساند اینجانب … در تاریخ … با آقای/خانم … معاملهای به شرح … انجام داده و در قبال آن، یک فقره چک به شماره … به مبلغ … ریال با تاریخ … دریافت نمودم. در زمان سررسید، چک مذکور به علت … برگشت خورد. نظر به اینکه متهم از ابتدا با علم به عدم موجودی حساب و با قصد فریب اینجانب اقدام به صدور چک نموده، عمل وی منطبق با جرم کلاهبرداری موضوع ماده 1 قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا، اختلاس و کلاهبرداری میباشد.
لذا تقاضای تعقیب کیفری و مجازات نامبرده و همچنین جبران خسارت وارده را دارم.
امضاء و تاریخ
جمعبندی
کلاهبرداری با چک برگشتی یا بیمحل زمانی محقق میشود که صادرکننده از ابتدا و در لحظه صدور چک، قصد فریب داشته باشد. تشخیص این موضوع به بررسی دقیق شواهد و قرائن بستگی دارد. در چنین پروندههایی، جمعآوری مستندات کافی و استفاده از مشاوره حقوقی متخصص میتواند نقش کلیدی در موفقیت داشته باشد.
دیدگاهتان را بنویسید